Πώς μπορείς να είσαι ο Καλός σου εαυτός όταν όλα καταρρέουν;

voltaire

Ζαντίγκ Ή Το Πεπρωμένο (1974) – Βολταίρος

«Πόσο δύσκολο να είμαστε ευτυχισμένοι σε τούτη τη ζωή!» -Ζαντίγκ (Βολταίρος)

Πώς μπορείς να είσαι ο Καλός σου εαυτός όταν όλα γύρω σου καταρρέουν, όταν ο Θεός, ο ορισμός της Ελπίδας, μοιάζει να έπαψε να αντιπροσωπεύει τη μεταβολή της δυστυχίας σε ευτυχία;

[Κεφάλαιο 18ο]
«[…] ο Ζαντίγκ, ακολούθησε, παρά τη θέλησή του, τον ερημίτη [Ζεσράγκ] στο τελευταίο τους κατάλυμα. Ήταν μια φιλάνθρωπη και ενάρετη χήρα, που είχε έναν ανιψιό , δεκατεσσάρων χρονών, όλο χαρίσματα και μονάκριβη ελπίδα της. Η γυναίκα τους τίμησε όσο καλύτερα μπορούσε. Την επόμενη παρήγγειλε στον ανιψιό της να συνοδεύσει τους ταξιδιώτες μέχρι μια γέφυρα που είχε κοπεί πριν λίγο κι αποτελούσε επικίνδυνο πέρασμα. […] Όταν έφτασαν στη γέφυρα, ο ερημίτης λέει: «Τώρα πρέπει να δείξω την ευγνωμοσύνη μου στη θεία σου.» Τον αρπάζει από τα μαλλιά και τον πετάει στο ποτάμι. […] «Τέρας, κακούργε! Χειρότερο άνθρωπο δε ξέρω.» αναφώνησε ο Ζαντίγκ. – «Μου υποσχέθηκες περισσότερη υπομονή» τον διέκοψε ο ερημίτης [..] «μάθε πως αυτός ο νεαρός, που η Θεία Πρόνοια τον σκυλόπνιξε, θα σκότωνε τη θεία του σε ένα χρόνο και εσένα σε δύο». [..] Ο Ζαντίγκ του ζήτησε την άδεια να μιλήσει, και είπε: «Δε θα ήταν καλύτερα να είχε διορθωθεί αυτό το παιδί, κι αντί να το πνίξουμε, να το ‘χαμε βάλει στον δρόμο της αρετής;» – «Αν είχε γίνει ενάρετος, το πεπρωμένο του θα ήταν να δολοφονηθεί μαζί με τη γυναίκα που θα παντρευόταν και τον γιό που θα αποκτούσανε. Γιατί είναι ανάγκη να υπάρχουν κρίματα και δυστυχίες, κι οι δυστυχίες να πέφτουν στους καλούς ανθρώπους». «Οι κακοί» απάντησε ο Ζεσράντ «είναι πάντα δυστυχείς: χρειάζονται στο να θέτουν σε δοκιμασία τον μικρό αριθμό των δίκαιων που βρίσκονται σκορπισμένοι σε κάθε γωνιά της γης ̇ άλλωστε, ουδέν κακόν αμιγές καλού.» – «Σύμφωνοι.» είπε ο Ζαντίγκ. «Αλλά αν δεν υπήρχε ούτε το Κακό ούτε το Καλό;» «Τότε» αποκρίθηκε ο Ζεσράντ , «η Γη αυτή θα ήταν μια άλλη Γη. Η ακολουθία των γεγονότων θ’ αποτελούσε μιαν άλλη τάξη σοφίας · κι αυτή η άλλη τάξη, η τέλεια τάξη, είναι αδύνατον παρά να βρίσκεται μόνο στην αιώνια κατοικία του Υπέρτατου Όντος, που δε μπορεί να την πλησιάσει το Κακό. Αυτό το Ον δημιούργησε χιλιάδες κόσμους, και κανένας από αυτούς δε μοιάζει με τον άλλον. Αυτή η τεράστια ποικιλία είναι ιδιότητα της τεράστιας δύναμής του. Δεν υπάρχουν ούτε δυο φύλλα στη Γη, δεν υπάρχουν ούτε δυο πλανήτες στα άπειρα πεδία του ουρανού που να μοιάζουν μεταξύ τους· κι όλα αυτά που βλέπεις πάνω σ ‘ αυτό το μικρό άτομο όπου έχεις γεννηθεί, πρέπει να βρίσκεται στη θέση του και στον καθορισμένο χρόνο του, κατά τις πάγιες εντολές εκείνου που περιβάλλει με αγάπη τα πάντα. Οι άνθρωποι πιστεύουν πως αυτό το παιδί, που μόλις πνίγηκε, έπεσε κατά τύχη στο νερό· πως κάποια αντίστοιχη ιδιοτροπία της τύχης έκαψε κι εκείνο το σπίτι. Τύχη, όμως, δεν υπάρχει· τα πάντα είναι δοκιμασία, τιμωρία, ανταμοιβή ή προφύλαξη. Θυμήσου εκείνον τον ψαρά που πίστευε ότι ήταν ο πιο δυστυχισμένος άνθρωπος στον κόσμο. Ο Ωροσμάδης σ’ έστειλε για να του αλλάξεις το πεπρωμένο. Αδύναμε θνητέ, πάψε να αμφισβητείς αυτό που οφείλεις να λατρεύεις.» –
«Ναι, αλλά…» πήγε να πει Ο Ζαντίγκ […].»

Ο «Ζαντίγκ ή το Πεπρωμένο» (1974) είναι το πρώτο φιλοσοφικό διήγημα (παραμύθι) του Βολταίρου. Πρόκειται για ένα αισιόδοξο έργο με σκεπτικιστικά στοιχεία. Ο συγγραφέας περιγράφει τα προσωπικά του παθήματα ως αυλικός και τις απόψεις του για την ανθρώπινη ευτυχία. Κεντρικός ήρωας είναι ο Ζαντίγκ, ένας τίμιος νεαρός από τη Βαβυλωνία που αντιμετωπίζει όλα τα χτυπήματα της μοίρας, η οποία φαίνεται να παίρνει το μέρος του Κακού. Ο άγγελος Ζεσράντ του θυμίζει πως η ύπαρξη του Κακού είναι απαραίτητη για την ισορροπία του κόσμου.

Ο Βολταίρος, με έναν βαθύτατο ανθρωπισμό, προσπαθεί να απαντήσει σε υπαρξιακά ερωτήματα που αφορούν την ανθρώπινη ζωή και τη Θεία Πρόνοια. Πώς μπορεί κανείς να πιστέψει σε έναν Θεό αγαθό, τέλειο και παντοδύναμο όταν φαίνεται πως υπερτερεί συνεχώς το Κακό και η αδικία; Άραγε ο Θεός οδηγεί τον Άνθρωπο προς ένα καλύτερο μέλλον ή μήπως ο Άνθρωπος είναι υποταγμένος στο Πεπρωμένο; Στο έργο του μεγάλου διαφωτιστή, όπως και σε άλλα δείγματα της γραφής του, αναδεικνύονται οι έννοιες της δικαιοσύνης και της ηθικής που είναι καθολικές για όλους τους ανθρώπους. Οι ανάγλυφες αλήθειες που συνάγονται και οι προβληματισμοί που ξεδιπλώνονται παραμένουν το ίδιο επίκαιροι 250 χρόνια μετά.

Ο νεαρός Ζαντίγκ είναι ένας Καλός άνθρωπος, αισιόδοξος, ανθρωπιστής, αγωνιστής. Η ίδια η ζωή όμως, παίζοντας τον ρόλο του Κακού, αναγκάζει τον ήρωα να έρθει αντιμέτωπος με άσχημα γεγονότα τα οποία τον ωθούν να προσεγγίσει διαφορετικά παγιωμένες ιδέες μέσα του. Η αδικία τον πνίγει και γίνεται δέσμιός της. Προσπαθεί να ξετυλίξει ένα κουβάρι υπαρξιακών διλημμάτων με πρωταγωνιστές τον Θεό και τον Άνθρωπο αδυνατώντας να κατανοήσει πώς είναι δυνατόν να συμβαίνουν άσχημα πράγματα σε καλούς ανθρώπους.

Η απάντηση έρχεται με τον άγγελο Ζεσράντ, ο οποίος θυμίζει στον Ζαντίγκ πως κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από το Πεπρωμένο. Η ανθρώπινη μοίρα δεν μπορεί να ερμηνευτεί από την ανθρώπινη λογική επειδή πάντα θα υπάρχουν στοιχεία που θα αγνοούν οι άνθρωποι. Ο ήρωας απογοητεύεται, παύει να πιστεύει στην ελευθερία του ανθρώπου. Παρόλα αυτά, μοιάζει να είναι ο φανατικότερος υπερασπιστής της: μέχρι το τέλος υποστηρίζει τις ανθρώπινες αξίες και παλεύει για όσα έχουν σημασία για αυτόν μη διστάζοντας να αμφισβητήσει το ίδιο το Πεπρωμένο.

Ο Ζαντίγκ παραμένει τελικά πιστός στην ανθρώπινη φύση του.
Πώς;
Χωρίς να μένει ποτέ αδρανής.

Advertisements