Ο μαθητής μου έχει πρόβλημα!

της Νικολέτας Καρίκα

indexΣε προηγούμενο άρθρο [Η ποιότητα της σχέσης μαθητή-δασκάλου στην αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας] έγινε αναφορά στη σημασία που έχει η οικοδόμηση μιας ποιοτικής και θετικής σχέσης μεταξύ εκπαιδευτικού και μαθητή στο πλαίσιο της διδασκαλίας. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρθηκαν οι τρεις βασικές καταστάσεις στις οποίες θα βρεθεί ο δάσκαλος κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας και κατηγοριοποιήθηκαν ως περιοχές με ή χωρίς πρόβλημα:

1) Ο εκπαιδευτικός αντιμετωπίζει πρόβλημα (π.χ. ο μαθητής κάνει φασαρία και δυσκολεύει τον δάσκαλο στη διδασκαλία, ο μαθητής χαράζει τα θρανία κ.α.).
2) Ο μαθητής αντιμετωπίζει πρόβλημα (π.χ. μάλωσε με τη μητέρα του επειδή αυτή αρνείται τη συμμετοχή του σε μία σχολική εκδρομή, μάλωσε με μία συμμαθήτριά του/της).
3) Δεν υπάρχει κανένα απολύτως πρόβλημα.

Εξετάζοντας τις τρεις παραπάνω περιπτώσεις καταστάθηκε εμφανές πως μόνο η κατάσταση 3 επιτρέπει την ομαλή διεξαγωγή του μαθήματος καθώς μόνο τότε ο εκπαιδευτικός είναι σε θέση να αξιοποιήσει βέλτιστα το χρόνο υπέρ της διδασκαλίας και όχι αντιμετωπίζοντας εξωτερικά προβλήματα. Ωστόσο, η επίτευξη της κατάστασης αυτής συνεπάγεται την υπερπήδηση των δυο προηγούμενων καταστάσεων.

Παρά το γεγονός ότι η περίπτωση 1 μοιάζει να απειλεί ξεκάθαρα τη διδασκαλία, το ενδεχόμενο να αντιμετωπίζει ο μαθητής κάποιο πρόβλημα (περίπτωση 2) είναι όχι μόνο συχνό αλλά εξίσου απειλητικό: όταν ο εκπαιδευόμενος βιώνει τέτοιου είδους συναισθήματα, όχι μόνο παρεμποδίζεται η διαδικασία της μάθησης, αλλά καθίσταται αδύνατη. Επιπροσθέτως, ζητήματα αυτής της φύσεως είναι ιδιαιτέρως λεπτά εφόσον, αφενός είναι πιθανώς δύσκολο για έναν εκπαιδευτικό να τα αναγνωρίσει και αφετέρου, επειδή δε γνωρίζει πώς να τα διαχειριστεί.

Πότε όμως ο μαθητής έχει πρόβλημα; Παρακάτω αναφέρονται ενδεικτικά παραδείγματα που μεταφέρουν τέτοια μηνύματα:

Η Σάσα απουσιάζει συχνά από τα μαθήματα.
• Ο Γιάννης (μαθητής δημοτικού) κλαίει όταν ακούει φωνές.
• Η Δήμητρα κοροϊδεύει τον Τραϊανό και είναι επιθετική προς άλλους συμμαθητές της.
• Η Γεωργία εξοργίζεται με οποιαδήποτε μορφή επίπληξης.
• Η Χρύσα είναι αντιδραστική και θορυβώδης.
• Η Νίκη αντικατέστησε τα σεμνά της ρούχα με ρούχα προκλητικά.
• Ο Δημήτρης κάθεται αμίλητος μέσα στη τάξη, ενώ σε κάθε διάλειμμα έβγαινε για μπάσκετ.
• Η Χαρά κάθεται σκεπτική και κοιτάζει μονίμως έξω από το παράθυρο.

Ποια είναι η θέση του εκπαιδευτικού όμως όταν δέχεται αυτά τα μηνύματα; Πρέπει να τα αγνοήσει; Πρέπει να επικεντρωθεί μόνο στην εργασία του εφόσον θεωρεί πως κάτι τέτοιο δε τον αφορά καθώς η αντιμετώπιση τέτοιου είδους ζητημάτων δεν σχετίζεται με τους σκοπούς του σχολείου; Πρέπει να ασχοληθεί, αλλά δε γνωρίζει τον τρόπο καθώς δεν είναι κατάλληλα εκπαιδευμένος για αυτό; Παρά το γεγονός πως οι εκπαιδευτικοί δεν είναι ψυχολόγοι, η ενασχόληση των πρώτων με την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών καθίσταται αναγκαία. Η βασική τροχοπέδη στη διαδικασία αυτή είναι κυρίως η αδυναμία τους να χειριστούν σωστά το ζήτημα αυτό αλλά και η απροθυμία των ίδιων των μαθητών να συνεργαστούν.

Το βασικό εργαλείο των δασκάλων προκειμένου να προσεγγίσουν τους μαθητές τους είναι η επικοινωνία. Σε γενικές γραμμές, η γλώσσα επικοινωνίας των εκπαιδευτικών είναι η “γλώσσα της μη αποδοχής“, η οποία εφαρμόζεται κυρίως σε προβληματικές καταστάσεις (περίπτωση 1 & 2). Τα μηνύματα της γλώσσας αυτής κατηγοριοποιούνται θεματικά ως εξής:

Γλώσσα της μη αποδοχής

1. Καθοδήγηση/ Διαταγή «Λύσε την άσκηση και μην γκρινιάζεις»
2. Απειλή «Αν δε σταματήσεις να μιλάς, θα σε βγάλω έξω»
3. Ηθικολογία «Πρέπει να είσαι καλός μαθητής για να πετύχεις στη ζωή»
4. Συμβουλή/ Λύση / Υπόδειξη «Κοιμήσου λίγο, να ξεκουραστείς για να μπορέσεις να τελειώσεις το διάβασμά σου»
5. Πειθώ/ Λογική επιχειρηματολογία/ Παράθεση γεγονότων «Κάνε υπομονή, λίγες μέρες έμειναν για να τελειώσουν οι Πανελλήνιες»
6. Χαρακτηρισμοί/ Ταμπέλες «Μια εργασία έχεις και γκρινιάζεις σαν μωρό»
7. Κριτική/ Κατηγορία «Απλά βαριέσαι και τεμπελιάζεις»
8. Ερμηνεία/ Ανάλυση/ Διάγνωση «Απλώς δεν θες να γράψεις το τεστ και υποκρίνεσαι τον άρρωστο»
9. Έπαινος/ Αποδοκιμασία «Είσαι τόσο έξυπνη που, αν στρωθείς μία ώρα, θα τελειώσεις αμέσως με την έκθεση»
10. Παρηγοριά/ Καθησυχασμός «Όλα θα πάνε καλά, όλοι τα περάσαμε»
11. Ερωτήσεις/ Ανάκριση «Δηλαδή πόση ύλη έβγαλες και σου έβαλε κάτω από τη βάση;»
12. Αλλαγή θέματος/Χιούμορ/ Σαρκασμός «Καλά άστα αυτά. Δε θα πεθάνουμε κιόλας για ένα μάθημα.»

Παρά το γεγονός ότι ορισμένα από τα παραπάνω μηνύματα αποσκοπούν στη βελτίωση της ψυχολογίας του μαθητή ή στην απόδοση λύσεων στο πρόβλημά του, όλοι αυτοί οι τρόποι επικοινωνίας επιφέρουν αντίθετα αποτελέσματα. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι επειδή οι παραπάνω απαντήσεις εμπεριέχουν κρυμμένα μηνύματα τα οποία ωθούν τον μαθητή, αποκωδικοποιώντας τα, σε λανθασμένα συμπεράσματα:

Π.χ. [Ενήλικος]
• «Δεν είχες και τόσο πολύ πυρετό ώστε να μην γράψεις καλά.» [=Εσύ φταις]
• «Ένα τεστ στα αρχαία είναι! Δεν είναι και τόσο δύσκολο. Πώς πήρες κάτω από τη βάση;» [=Εγώ θα το έκανα καλύτερα.]
• «Έχεις πολύ μυαλό, απλά πρέπει να το πάρεις απόφαση και να συγκεντρωθείς.» [=Δεν διαβάζεις.]

[αποκωδικοποίηση] → ΑΡΑ

Π.χ. [Μαθητής]
• «Δεν πιστεύεις ότι τα συναισθήματα μου είναι έγκυρα.»
• «Δεν με παίρνεις στα σοβαρά.»
• «Απλά δεν θες να ασχοληθείς με το πρόβλημά μου.»
• «Δεν σε νοιάζει.»
• «Πιστεύεις πως δεν είμαι αρκετά ικανός.»
• «Θεωρείς πως απλά είμαι ανώριμος και δεν ξέρω τι θέλω.»
• «Μου φέρεσαι λες και είμαι μωρό.»
• «Δεν θέλεις να με ακούσεις πραγματικά.»
• «Δεν με ξέρεις καθόλου.»

Ο βασικός λόγος που τα παραπάνω συνιστούν τη γλώσσα της μη αποδοχής είναι επειδή εν γένει συνοψίζονται σε δύο βασικά μηνύματα:
Α) «πρέπει να αλλάξεις» και
Β) «δεν είσαι αρκετός/ή»
16256528-positive-thinking-concept-expectation-of-future-solutions-not-problems-handwritten-on-school-blackb

Για το λόγο αυτό κρίνονται αναποτελεσματικά αναφορικά με ζητήματα προβλημάτων και βοήθειας. Στον αντίποδα, η βιβλιογραφία προτείνει τη «γλώσσα της αποδοχής» ως ένα κατάλληλο εργαλείο προσέγγισης τέτοιων περιπτώσεων που αποσκοπεί στη συναισθηματική απελευθέρωση εφόσον καλλιεργεί την έκφραση των συναισθημάτων και το αίσθημα της αξίας και αυτοεκτίμησης.

Σε τι συνίσταται όμως αυτός ο νέος τρόπος επικοινωνίας;

Η γλώσσα της αποδοχής εμπερικλείει τις παρακάτω μεθόδους. Οι τρεις πρώτες βεβαιώνουν τον πομπό (μαθητής) ότι ο δέκτης (καθηγητής/ ενήλικος) είναι εστιασμένος (προσέχει) στο θέμα υπό συζήτηση, ωστόσο, αποτελούν το πρώτο βήμα στη συγκρότηση μιας εποικοδομητικής συζήτησης. Το παζλ συμπληρώνεται με την τέταρτη και σημαντικότερη μέθοδο, αυτή της ενεργητικής ακρόασης.

Μέθοδοι της Γλώσσας της Αποδοχής

1. Παθητική ακρόαση
Η σιωπή. Ο μαθητής ανοίγεται, εφόσον δεν παρεμποδίζεται από αποπροσανατολιστικές εκφράσεις ή αρνητικά συναισθήματα που επιφέρουν εμπόδια στην επικοινωνία όπως αυτά της γλώσσας της μη αποδοχής.

2. Βεβαιώσεις Λήψης
Ο συνομιλητής εκφράζει επιφωνήματα ή χρησιμοποιεί τη γλώσσα του σώματος με τέτοιο τρόπο ώστε να ο ομιλητής να βεβαιώνεται πως έχει ακόμα την προσοχή του πρώτου. Το γνέψιμο, το σκύψιμο προς τα εμπρός, τα επιφωνήματα του τύπου «ναι…», «μπα;», «μμμ…» «κατάλαβα» κλπ ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

Π.χ. (1)
Μαθήτρια: Η μητέρα μου αρνείται να αλλάξει το πέρα δωμάτιο και να το δώσει στον αδερφό μου   για να μένει αυτός. Γιατί δε καταλαβαίνει ότι δε μπορώ να μένω στον ίδιο χώρο μαζί του;
Εκπαιδευτικός: Κατάλαβα…
Μαθήτρια: Όταν το συζήτησα μαζί της, μου είπε πως το δωμάτιο πρέπει να μείνει έτσι γιατί έτσι κι αλλιώς δεν έχουμε λεφτά για βάψιμο.
Εκπαιδευτικός: Μμμμμ…..
Μαθήτρια: Δε μπορεί να καταλάβει όμως ότι έτσι πνίγομαι!

3. Ανοίγματα επικοινωνίας:
Ο εκπαιδευτικός/ ενήλικος ενθαρρύνει το παιδί να συνεχίζει να μιλάει με τις κατάλληλες εκφράσεις: «φαίνεται πως αυτό το θέμα σε απασχολεί αρκετά…», «θα ήθελες να μου πεις κι άλλα γι’ αυτό;», «με ενδιαφέρει αυτό που λες..»

Π.χ. (2)
Μαθητής: Δεν υπάρχει περίπτωση να τα καταφέρω με αυτό το διαγώνισμα που έχετε σκοπό να μας βάλετε!
Καθηγητής: (σιωπή- γνέφει)
Μαθητής: Η ύλη είναι τεράστια και δεν υπάρχει περίπτωση να βγει εγκαίρως!
Καθηγητής: Καταλαβαίνω…
Μαθητής: Η Ξένια έχει κι αυτή διαγώνισμα στην κατεύθυνση κι ο Λεωνίδας εδώ και πέντε μέρες είναι άρρωστος.
Καθηγητής: Αχά.
Μαθητής: Κι εγώ τρέχω και δε φτάνω! Και με όλα αυτά που συμβαίνουν στο σπίτι δε μπορώ να προλάβω τίποτα. Πιέζομαι πάρα πολύ.
Καθηγητής: Πιέζεσαι ε; Ακούγεται πως κάτι σε απασχολεί. Θα ήθελες να μου πεις κι άλλα γι’ αυτό;
Μαθητής: Η μεγαλύτερή μου αδερφή γέννησε πριν μέρες και επειδή ανακαινίζει το σπίτι ήρθε με το μωρό σε εμάς. Έχουμε να κοιμηθούμε αιώνες!

Όπως αναφέρθηκε, οι τρεις πρώτες μέθοδοι επιβεβαιώνουν στο μαθητή ότι ο δάσκαλος είναι παρών και συντονισμένος στη συζήτηση. Ωστόσο, δεν γνωρίζει το κατά πόσο ο δεύτερος τον αποδέχεται και τον καταλαβαίνει, για το λόγο αυτό, η ενεργητική ακρόαση είναι το σημαντικότερο κανάλι επικοινωνίας.

4. Ενεργητική ακρόαση
Μέσω αυτής ο ομιλητής βεβαιώνεται ότι ο συνομιλητής (δάσκαλος/ ενήλικος) τον καταλαβαίνει. Με αυτό τον τρόπο απαλλάσσεται από τυχόν αμφιβολίες και φόβους κριτικής. Ο δέκτης αλληλεπιδρά ενεργητικά με τον πομπό, καλλιεργώντας μια εποικοδομητική επικοινωνία μεταξύ τους. Προκειμένου να επιτευχθεί η ενεργητική ακρόαση, βασική προϋπόθεση είναι η σωστή αποκωδικοποίηση του μηνύματος εκ μέρος του εκπαιδευτικού.

Πχ. (3)
Αρχικό μήνυμα μαθητή: Θα γράψουμε διαγώνισμα αύριο;

[αποκωδικοποίηση εκπαιδευτικού + ανατροφοδότηση]: Ανησυχείς μήπως γράψουμε διαγώνισμα αύριο;

Ο εκπαιδευτικός αποκωδικοποίησε τα αισθήματα του μαθητή και ανατροφοδότησε τη συζήτηση. Ακόμα κι αν τα αποκωδικοποίησε λάθος, το πιθανότερο είναι ότι ο εκπαιδευόμενος θα τον διορθώσει και η συζήτηση θα συνεχίσει σε μια ανάλογη μορφή:

Π.χ. (4)
Μαθητής: Όχι, απλώς δεν έχω διαβάσει καλά το κεφάλαιο 3.
Εκπαιδευτικός: Α, ανησυχείς μήπως πέσει αυτό στο διαγώνισμα; [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι, δεν καταλαβαίνω πολύ καλά τον Νατουραλισμό.
Εκπαιδευτικός: Νιώθεις ότι κατάλαβες καλύτερα τον Ρομαντισμό; [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι, νομίζω πως ήταν πιο ξεκάθαρα τα χαρακτηριστικά του.
Εκπαιδευτικός: Το διαγώνισμα θα έχει ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής.
Μαθητής: Α, καλά. Λόττο θα παίξω πάλι. Όπως και να ‘χει, ευχαριστώ!

Π.χ. (5)
Μαθητής: Ο Πέτρος είναι ηλίθιος.
Εκπαιδευτικός: Είσαι θυμωμένος με τον Πέτρο… [ο εκπαιδευτικός δε χαρακτηρίζει αρνητικά τον Πέτρο, αλλά εστιάζει στο πώς αισθάνεται για αυτόν ο μαθητής]
Μαθητής: Ναι! Πήρε τη μπάλα μου και την έχασε!

Π.χ. (6)
Μαθητής: Θα πάμε εκδρομή;
Εκπαιδευτικός: Νιώθεις σκασμένος εδώ ε; [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι, έχουμε να πάμε δυο μήνες και μας έχετε ταράξει στα διαγωνίσματα! Δεν έχω πάρει ανάσα!
Εκπαιδευτικός: Κουράστηκες… [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι. Ούτε για έναν καφέ δεν προλαβαίνω να πάω με τους φίλους μου.
Εκπαιδευτικός: Σου λείπουν οι φίλοι σου… [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι, μακάρι να μπορούσα να τους δω.
Εκπαιδευτικός: Μμμ… [βεβαίωση λήψης]
Μαθητής: Κι αυτοί είναι στο άλλο τμήμα με την καθηγήτρια που έχει άδεια και όλο βγαίνουν, ενώ εγώ δε μπορώ να πάω πουθενά.
Εκπαιδευτικός: Αισθάνεσαι αποκομμένος. [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ναι, έκανα τόσους μήνες να κάνω καινούριους φίλους από τότε που ήρθα στο καινούριο σχολείο και τώρα νιώθω πως τους χάνω.
Εκπαιδευτικός: Φοβάσαι μήπως μείνεις μόνος.. [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Τόσους μήνες ήμουν ο ξένος, ο «καινούριος» και τώρα που ήρθα εδώ ένιωσα πως επιτέλους κάπου ανήκω.
Εκπαιδευτικός: Θες να μου μιλήσεις κι άλλο για αυτό; [άνοιγμα επικοινωνίας]
Μαθητής: Πάντα ένιωθα μόνος, πάντα ένιωθα πως δε μπορούσα να ταυτιστώ με κανέναν. Από τότε που χώρισαν οι γονείς μου ήμουν το παιδί των «χωρισμένων γονιών».
Εκπαιδευτικός: Φοβάσαι μήπως τα παιδιά σε αντιμετωπίσουν διαφορετικά. [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Ακριβώς! Δε θέλω να μείνω πάλι μόνος.
Εκπαιδευτικός: Από τότε που χώρισαν οι γονείς σου νιώθεις μόνος. [ανατροφοδότηση]
Μαθητής: Με πιέζουν συνέχεια. Για τα μαθήματα και όλα αυτά. Και τώρα με το νέο διαγώνισμα δεν ξέρω αν θα προλάβω. Φοβάμαι μήπως η ύλη είναι πάλι 2 κεφάλαια.
Εκπαιδευτικός: Θα έχει μόνο το κεφάλαιο με τον Διαφωτισμό.
Μαθητής: Πάλι καλά! (διστάζει). Νομίζω πως είναι καλύτερα να φύγω. Α, σας παρακαλώ, μην πείτε πουθενά όσα σας είπα.
Εκπαιδευτικός: Όχι, εκτός κι αν μου πεις ότι δε σε πειράζει. [ο εκπαιδευτικός βεβαιώνει τον μαθητή πως μπορεί να τον εμπιστεύεται έτσι ώστε ο δεύτερος να του ξαναμιλήσει, εάν θελήσει]
Μαθητής: Εντάξει! Θα σας δω αύριο. (φεύγει)

Εξετάζοντας το παράδειγμα (6) φαίνεται πως ο καθηγητής χρησιμοποιώντας την ενεργητική ακρόαση, αποκωδικοποιώντας και εντοπίζοντας δηλαδή τα συναισθήματα του συνομιλητή του, κατάφερε να φέρει στην επιφάνεια το βαθύτερο πρόβλημα του μαθητή, τα αισθήματά του αναφορικά με τον χωρισμό των γονιών του. Εντούτοις, θα πρέπει να αναφερθεί πως σε γενικές γραμμές, είναι δυνατόν πολλές στιχομυθίες να εμφανίζονται μπερδεμένες χωρίς κάποιο συγκεκριμένο προσανατολισμό ή κατάληξη. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει πως αυτή η μέθοδος δεν επιφέρει πάντα τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Ωστόσο, η συναισθηματική ανακούφιση και η κάθαρση που προσφέρει είναι αναμφισβήτητη.

Συνοψίζοντας, η εδραίωση θετικών σχέσεων στην επικοινωνία του εκπαιδευτικού με τον μαθητή αποτελεί ένα ζήτημα κεντρικής σημασίας στο πεδίο της πετυχημένης διδασκαλίας. Η γλώσσα, και ο τρόπος που αυτή χρησιμοποιείται, είναι ένα πολύτιμο εργαλείο το οποίο μπορεί να επιδράσει άμεσα στην ανθρώπινη ψυχολογία. Τα λόγια, είτε αυτά προέρχονται από τον ίδιο μας τον εαυτό είτε από άλλους, λένε κάτι για εμάς τους ίδιους. Κάθε μήνυμα που μεταφέρεται γίνεται η αυριανή αντίληψη για τον εαυτό μας. Για το λόγο αυτό, ο τρόπος που θα εφαρμοστεί ο λόγος στο μέλλον των παιδιών θα λειτουργήσει είτε καταστροφικά είτε εποικοδομητικά .

Το παραπάνω άρθρο βασίζεται σε μία εναλλακτική μέθοδο διδασκαλίας και στο μοντέλο Εκπαίδευσης Αποτελεσματικού Δασκάλου (ΕΑΔ) όπως το πρότεινε ο Thomas Gordon, διαπρεπής ψυχολόγος. Η μέθοδος αυτή αποσκοπεί στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της διδασκαλίας χωρίς να παρεμποδίζεται από συγκρούσεις που απειλούν την εκπαιδευτική διαδικασία ώστε να μεταδίδονται όσο το δυνατόν πληρέστερα οι γνώσεις στους διδασκόμενους.

Advertisements